Finans ve Matematik Sözlüğü(105)

Faiz, yüzde ve enflasyon hesaplarında geçen terimlerin kısa ve açık tanımları. Her terim, onu kullanan hesaplayıcılara bağlanır.

Akdi Faiz: Kredi ya da kredi kartı sözleşmesinde banka ile müşterinin anlaştığı faiz oranı; faizin vergileri hariçtir. Kredi kartında düzenleyici kurum bu orana bir üst sınır koyabilir.
Aktivite Katsayısı: Bazal metabolizma hızını günlük enerji ihtiyacına çeviren çarpan. Günlük hareket arttıkça büyür; kalori hesabında 1,2 (hareketsiz) ile 1,9 (aşırı aktif) arasındaki değerler kullanılır.
Anapara: Faiz hesabının başladığı ilk tutar: kredide borç alınan, mevduatta yatırılan para.
Artık Yıl: Şubatın 29 gün çektiği 366 günlük yıl. Gregoryen takvimde 4’e bölünen yıllar artık yıldır; 400’e bölünmeyen yüzyıl yılları hariç.
Asgari Ödeme Tutarı: Kredi kartı dönem borcundan son ödeme tarihine kadar en az ödenmesi gereken tutar. Dönem borcunun bir yüzdesidir; oranı düzenleyici kurum veya banka belirler. Kalan borca faiz işler.
Asgari Ücret: Bir işverenin bir işçiye bir aylık veya bir saatlik çalışma için yasal olarak ödeyebileceği en düşük ücret. Kanun veya bir devlet kurulu belirler; başka bordro sınırları ve istisnalar çoğu zaman ona bağlıdır.
Asgari Ücret İstisnası: Ücretin asgari ücrete isabet eden kısmının gelir vergisi ve damga vergisinden istisna tutulması. Maaşı asgari ücretin üzerinde olan çalışanların bordrosunda da uygulanır.
Basit Faiz: Faizin vade boyunca yalnızca anapara üzerinden hesaplandığı faiz türü; kazanılan faiz anaparaya eklenmez ve faiz kazanmaz.
Bazal Metabolizma Hızı (BMH): Vücudun tam dinlenme hâlinde solunum, dolaşım ve vücut ısısı gibi yaşamsal işlevler için bir günde harcadığı enerji; kcal/gün ile ifade edilir.
Beyan Edilen Satış Bedeli: Taşınmaz satışında tarafların tapu müdürlüğüne bildirdiği satış fiyatı. Tapu harcı bu bedel üzerinden alınır; bedel emlak vergisi değerinden düşük olamaz (492 sayılı Harçlar Kanunu md. 63).
Bileşik Faiz: Her dönemin sonunda faizin anaparaya eklendiği ve sonraki dönemlerin faizinin bu büyüyen bakiye üzerinden hesaplandığı faiz türü; faizin de faiz kazanmasıdır.
Brüt Maaş: İşçinin kesintilerden önceki ücreti. Sosyal sigorta primleri ve bordro vergileri brüt maaştan düşülür; kalan tutar net maaştır.
BSMV (Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi): Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi: bankaların işlemleri karşılığında aldığı paralardan alınan gider vergisi. Tüketici kredilerinde faizin %15'i kadardır ve taksite eklenir.
Damga Vergisi: Sözleşme, kira sözleşmesi, kefalet, karar ve ücret bordrosu gibi kâğıtlardan alınan vergi. Genellikle kâğıttaki tutarın binde oranı kadardır ve çoğu ülkede kâğıt başına bir azami tutarı vardır.
Deflasyon: Mal ve hizmet fiyatlarının genel seviyesindeki düşüş; fiyat endeksinin yıllık değişiminin eksiye inmesi. Deflasyonda aynı para zamanla daha fazla mal ve hizmet alır.
Deniz Mili: Denizcilik ve havacılıkta kullanılan uzunluk birimi; simgesi nmi’dir. Uluslararası deniz mili tam 1.852 metredir ve 1.609,344 metrelik kara milinden uzundur.
Doğru Orantı: İki çokluktan biri artarken diğerinin de aynı oranda arttığı, biri azalırken diğerinin de aynı oranda azaldığı ilişki. Karşılıklı değerlerin oranı sabittir.
Döner Sermaye Ücreti: Tapu işlemlerinde tapu harcından ayrı olarak tapu müdürlüğünün döner sermaye işletmesine ödenen hizmet bedeli. Tutarı taşınmazın bulunduğu bölgeye göre değişir.
EBOB: En büyük ortak bölen: iki veya daha fazla tam sayıyı kalansız bölen en büyük pozitif tam sayı. 84 ile 126'nın EBOB'u 42'dir.
Efektif faiz oranı: Faizlendirme sıklığının etkisini de içeren yıllık oran: (1 + r/n)^n − 1.
Emlak Komisyonu: Yetki belgeli emlakçının satış veya kiralama aracılığı için aldığı hizmet bedeli; genelde satış bedelinin yüzdesi ya da kiranın bir payıdır ve çoğu zaman taraflar arasında bölüşülür.
Emlak Vergisi Değeri: Bina ve arazinin emlak vergisine esas değeri. Takdir komisyonlarının belirlediği birim değerlere göre hesaplanır ve belediyeden öğrenilir. Tapu harcı matrahı bu değerin altında olamaz (492 sayılı Kanun md. 63).
Enflasyon: Mal ve hizmet fiyatlarının genel seviyesindeki artış; aynı paranın alım gücünü azaltır.
Erken Ödeme Ücreti: Kredi vadesinden önce kapatıldığında bankanın isteyebileceği ücret. Genellikle erken ödenen anaparanın bir yüzdesidir; tüketici hukuku bazı kredi türlerinde sınırlar veya yasaklar.
Fahrenhayt (°F): ABD’de kullanılan sıcaklık ölçeği; simgesi °F’dir. Santigratla ilişkisi t(°F) = 1,8 × t(°C) + 32’dir; bir fahrenhayt derecelik fark, bir santigrat derecelik farkın 5/9’udur.
Faiz Oranı: Bir anapara için belirli bir dönemde ödenen veya alınan faizin anaparaya oranı. Genellikle yıllık yüzde olarak verilir; aylık veya günlük oran da yıllığa çevrilebilir.
Fazla Mesai: Kanunun veya iş sözleşmesinin belirlediği haftalık çalışma süresini aşan çalışma. Her saati normal saatlik ücretin üzerinde zamlı bir oranla ödenir; birçok ülkede yıllık saat sınırı da vardır.
Fit (Ayak): ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan uzunluk birimi; simgesi ft’dir. Bir fit 12 inçtir ve 1959’dan beri tanım gereği tam 0,3048 metredir.
Gelir Vergisi: Gerçek kişilerin bir takvim yılında elde ettiği kazanç ve iratlardan alınan vergi: ücret, kira, serbest meslek ve ticari kazanç. Birçok ülkede dilim ve oranlardan oluşan artan oranlı bir tarifeyle hesaplanır.
Gram: Kütle birimi; simgesi g’dir. Bir gram, SI’da kütlenin temel birimi olan kilogramın binde biridir. Gıda etiketlerinde, tariflerde ve günlük tartılarda kullanılır.
Günlük Enerji İhtiyacı: Kiloyu korumak için bir günde alınması gereken enerji: dinlenmedeki harcama ile gün içindeki hareketin harcamasının toplamı, kcal/gün olarak.
Hafta İçi Günü: Pazartesiden cumaya kadar olan beş gün. ISO 8601 haftayı pazartesiyle başlatır ve günleri 1'den (pazartesi) 7'ye (pazar) numaralar; cumartesi ve pazar hafta sonudur.
Hazine Prim İndirimi: Koşulları sağlayan işverenlerin SGK işveren payının Hazinece karşılanan kısmı (5510 sayılı Kanun md. 81). 2026'da genel indirim 2 puan, imalat sanayiinde 5 puandır.
İdeal Kilo: Boy ve cinsiyetten Devine, Robinson, Miller ve Hamwi gibi formüllerle tahmin edilen vücut ağırlığı. Formüller 152,4 cm ve üzeri yetişkin boyları için tanımlıdır.
İhbar Süresi: Belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden tarafın karşı tarafa önceden vermesi gereken bildirim süresi. Hizmet süresiyle uzar; süreye uymayan taraf ihbar tazminatı öder.
İhbar Tazminatı: Belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan fesheden tarafın karşı tarafa ödediği, bildirim süresinin ücreti kadar tazminat. Hizmet süresine göre belirlenen bildirim süresiyle büyür.
İnç: ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan uzunluk birimi; simgesi in’dir. Bir inç, 1959’dan beri tanım gereği tam 2,54 santimetredir ve bir fitin 1/12’sidir.
İş Günü: Hafta sonu ve resmî tatiller dışında kalan çalışma günü. Türkiye’de genellikle pazartesiden cumaya kadar olan günlerdir.
İşsizlik Sigortası: İşini kendi isteği ve kusuru dışında kaybeden sigortalıya ödenek sağlayan zorunlu sigorta. Primi brüt ücret üzerinden alınır; genellikle işçi, işveren ve bazen devlet arasında paylaşılır.
İşveren Maliyeti: Bir çalışanın işverene aylık toplam maliyeti: brüt maaş ile işverenin kendi ödediği sosyal sigorta primleri ve bordro yüklerinin toplamı. Her zaman brüt maaştan yüksektir.
Karekök: Karesi verilen sayıyı veren sıfır veya pozitif sayı; √ işaretiyle yazılır. 14² = 196 olduğu için √196 = 14'tür. Negatif sayıların gerçek sayılarda karekökü yoktur.
KDV (Katma Değer Vergisi): Mal ve hizmet teslimlerinden alınan, fiyata eklenen ve sonunda tüketicinin ödediği vergi. KDV hariç tutarın yüzdesidir; bu yüzden KDV dahil tutardan çarpmayla değil bölmeyle ayrılır.
KDV Dahil Fiyat: Katma değer vergisi (KDV) eklenmiş toplam fiyat: KDV hariç fiyat ile KDV'nin toplamı. İçindeki KDV, fiyatın (1 + oran) ile bölünmesiyle ayrılır.
KDV Hariç Fiyat: Katma değer vergisi (KDV) eklenmeden önceki bedel. KDV bu tutar üzerinden hesaplanır: KDV = KDV hariç fiyat × oran.
Kelvin (K): Termodinamik sıcaklığın SI temel birimi; simgesi K’dir. Ölçek mutlak sıfırdan başlar ve bir kelvinlik aralık bir santigrat derecelik aralığa eşittir.
Kesir: Bir bütünün eşit parçalarından kaçının alındığını gösteren a/b biçimindeki sayı. Üstteki a pay, alttaki b paydadır; payda sıfır olamaz.
Kıdem Tazminatı: İş sözleşmesi kanunda veya sözleşmede sayılan bir nedenle sona eren işçiye işverenin ödediği toplu tutar. Genellikle hizmet yılıyla artar ve son brüt ücret üzerinden hesaplanır.
Kıdem Tazminatı Tavanı: Kıdem tazminatında bir hizmet yılı için ödenebilecek en yüksek tutar. En yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenen azami emeklilik ikramiyesine eşittir; ocak ve temmuzda güncellenir.
Kilogram: Kütlenin SI temel birimi; simgesi kg’dir. 2019’dan beri Planck sabitinin değeri sabitlenerek tanımlanır. Bir kilogram 1.000 gramdır.
Kilokalori (kcal): Besin enerjisi ve günlük enerji ihtiyacı için kullanılan enerji birimi. 1 kilokalori 1.000 kaloridir ve 4,184 kilojoule eder; gıda etiketlerinde ve gündelik dilde “kalori” denen birim kilokaloridir.
Kira Artış Oranı: Yenilenen kira yılında konut veya işyeri kirasının en fazla artabileceği oran; genelde bir önceki kira yılındaki tüketici fiyat endeksi değişimine bağlanır.
Kira Sözleşmesi: Kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da karşılığında kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşme.
Kiracı: Kira sözleşmesinde bir şeyi kullanma hakkı karşılığında kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlenen taraf.
Kiraya Veren: Kira sözleşmesinde bir şeyin kullanılmasını kira bedeli karşılığında kiracıya bırakan taraf; konut kiralarında ev sahibi de denir.
KKDF (Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu): Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu: bankaların kredi faizi üzerinden alıp fona aktardığı kesinti. Tüketici kredilerinde oranı faizin %15'idir ve taksite eklenir.
Köklü Sayı: Kök işaretiyle yazılan sayı, örneğin √2 veya 6√5. a√b yazımında a kök dışındaki katsayı, b kök içindeki sayıdır; en sade hâlde b'de tam kare çarpan kalmaz.
Kredi Taksiti: Bir krediyi geri ödemek için her dönem ödenen tutar. Eşit taksitli kredide her ay aynıdır; içinde anapara, faiz ve varsa faizin vergileri bulunur.
Kümülatif Vergi Matrahı: Bir çalışanın ocak ayından o aya kadar biriken aylık gelir vergisi matrahlarının toplamı. Ayın vergisinde hangi dilim oranının uygulanacağını bu toplam belirler.
Libre (Pound): ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan kütle birimi; simgesi lb’dir. Avoirdupois libre, 1959’dan beri tanım gereği tam 0,45359237 kilogramdır.
Marjinal Vergi Oranı: Gelirin ulaştığı en yüksek vergi diliminin oranı. Kazanılan ek bir birim gelirden ne kadar vergi alınacağını gösterir; gelirin tamamına uygulanmaz.
Metre: Uzunluğun SI temel birimi; simgesi m’dir. Işığın boşlukta 1/299.792.458 saniyede aldığı yolun uzunluğudur. Santimetre ve kilometre gibi birimler metrenin ondalık kat ve alt katlarıdır.
Mil: ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan uzunluk birimi. Uluslararası mil tanım gereği tam 1.609,344 metredir; 1.852 metrelik deniz milinden farklıdır.
Miladi Takvim: Bugün Türkiye'de ve dünyanın çoğunda resmî olarak kullanılan Gregoryen takvim. Yıl 365, artık yılda 366 gündür; Türkiye bu takvime 698 sayılı Kanunla 1 Ocak 1926'da geçti.
Mutlak Sıfır: Kuramsal olarak en düşük sıcaklık: 0 K, yani −273,15 °C ve −459,67 °F. Kelvin ölçeğinin sıfır noktasıdır; hiçbir sıcaklık bundan düşük olamaz.
Net Maaş: Çalışanın eline geçen ücret: brüt maaştan işçinin sosyal sigorta primleri ve bordro vergileri düşüldükten sonra kalan tutar. Banka hesabına yatan tutardır.
Nominal Faiz Oranı: Açıklanan yıllık faiz oranı; faizin faize eklenmesini ve enflasyonu hesaba katmaz. Aylık oranın 12 ile çarpılmasıyla da bulunur.
Ons: ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan kütle birimi; simgesi oz’dir. Ticari (avoirdupois) ons, bir librenin 1/16’sıdır ve tanım gereği tam 28,349523125 gramdır.
Oran: İki çokluğun bölme yoluyla karşılaştırılması. a'nın b'ye oranı a / b ya da a : b biçiminde yazılır ve b sıfır olamaz; 3 kalem 12 TL ise fiyatın kalem sayısına oranı 4'tür.
Orantı: İki oranın birbirine eşit olduğunu gösteren eşitlik: a / b = c / x. Üç terim biliniyorsa dördüncü terim içler dışlar çarpımıyla bulunur.
Ortalama Vergi Oranı: Ödenen toplam verginin vergi matrahına oranı, yüzde olarak. Artan oranlı tarifede marjinal orandan düşük ya da ona eşittir. Efektif vergi oranı da denir.
Ödeme Planı: Bir kredinin her taksitini sırasıyla gösteren tablo: taksit tutarı, ödenen anapara, faiz, varsa faizin vergileri ve kalan anapara.
Pay: Bir kesirde kesir çizgisinin üstündeki sayı; bütünün eşit parçalarından kaçının alındığını gösterir. 3/4 kesrinde pay 3'tür.
Payda: Bir kesirde kesir çizgisinin altındaki sayı; bütünün kaç eşit parçaya bölündüğünü gösterir. 3/4 kesrinde payda 4'tür ve payda sıfır olamaz.
Prime Esas Kazanç Üst Sınırı: Sosyal sigorta priminin hesaplandığı en yüksek aylık kazanç (SGK tavanı). Ücretin bu sınırı aşan kısmından prim alınmaz; yüksek ücretlilerde prim sabit kalır.
Reel Getiri: Bir yatırımın ya da faizin enflasyondan arındırılmış getirisi; paranın alım gücündeki gerçek değişimi gösterir: (1 + nominal getiri) / (1 + enflasyon) − 1.
Saat Dilimi: Aynı resmî saati kullanan bölge; saati, Eş Güdümlü Evrensel Zaman'a (UTC) göre farkla yazılır. Türkiye 2016'dan beri yıl boyunca UTC+3 kullanır; saat dilimi veritabanındaki adı Europe/Istanbul'dur.
Sağlıklı Kilo Aralığı: Bir boy için vücut kitle indeksini (VKİ) 18,5 ile 24,9 arasında tutan kilo aralığı. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlerde bu VKİ aralığını normal kabul eder.
Santigrat (°C): Günlük hayatta kullanılan sıcaklık ölçeği; simgesi °C’dir. SI’da kelvinden tanımlanır: santigrat sıcaklık, kelvin sıcaklığından 273,15 çıkarılarak bulunur. Bir santigrat derecelik fark bir kelvinlik farka eşittir.
Satın Alma Gücü: Bir miktar paranın alabildiği mal ve hizmet miktarı. Fiyatlar yükseldikçe aynı parayla daha az şey alınır; bu yüzden enflasyon satın alma gücünü düşürür.
SGK Primi: Bir çalışanın brüt ücreti üzerinden alınan emeklilik, sağlık ve kısa vadeli sigorta primi. Bir kısmı işçinin maaşından kesilir, bir kısmını işveren bunun üstüne öder.
SI Birim Sistemi: Uluslararası Birimler Sistemi: metre, kilogram, saniye, amper, kelvin, mol ve kandela olmak üzere yedi temel birime dayanan ortak ölçü sistemi. Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM) yayımlar.
Stone: Birleşik Krallık’ta vücut ağırlığı için kullanılan kütle birimi; simgesi st’dir. Bir stone 14 libredir ve tam 6,35029318 kilogramdır.
Stopaj: Ödemeyi yapanın, ödeme sırasında alıcının gelir vergisini kesip alıcı adına vergi dairesine yatırması; tevkifat da denir. Kira, serbest meslek ücreti, maaş ve mevduat faizinde yaygındır.
Takvim Günü: Takvimdeki bir tarih: gece yarısından gece yarısına süren tam gün. Hafta sonları ve resmî tatiller de takvim günü sayılır; bir haftada 7 takvim günü vardır.
Tam Kare Sayı: Bir tam sayının kendisiyle çarpımı olan sayı: 1, 4, 9, 16, 25, 36 gibi. Tam kare sayının karekökü bir tam sayıdır; örneğin √144 = 12.
Tam Sayılı Kesir: Bir tam sayı ile bir basit kesrin birlikte yazılması, örneğin 3 tam 2/5. Bileşik kesir, pay paydaya bölünerek tam sayılı kesre çevrilir.
Tapu Harcı: Taşınmaz satışında tapuya beyan edilen bedel üzerinden alınan harç: alıcıdan binde 20, satıcıdan binde 20, toplam binde 40 (492 sayılı Harçlar Kanunu, (4) sayılı tarife 20/a).
Ters Orantı: İki çokluktan biri artarken diğerinin aynı oranda azaldığı ilişki. Karşılıklı değerlerin çarpımı sabittir: 4 işçinin 12 günde bitirdiği işi 6 işçi 8 günde bitirir.
TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi): Hanelerin tükettiği mal ve hizmetlerden oluşan bir sepetin fiyat düzeyini ölçen endeks. Ulusal istatistik kurumu her ay yayımlar; resmî enflasyon oranı endeksin yıllık değişimidir.
TÜFE 12 Aylık Ortalama Değişim: Tüketici fiyat endeksinin son on iki aylık ortalamasının, ondan önceki on iki aylık ortalamaya göre yüzde değişimi. TÜİK her ay yayımlar; Türkiye'de kira artışının yasal sınırıdır (TBK md. 344).
Vade: Bir mevduatın, kredinin veya borcun başlangıcı ile geri ödeneceği tarih arasındaki süre. Faiz bu süre için hesaplanır; mevduatta vade sonunda anapara faiziyle birlikte geri alınır.
Vade Sonu Tutar: Vade bittiğinde elinize geçen toplam para: anapara ile vade boyunca kazanılan faizin toplamı. Mevduatta stopaj düşüldükten sonraki tutar net vade sonu tutardır.
Vadeli Mevduat: Bankaya belli bir süre için yatırılan ve vade sonunda faiziyle geri alınan para. Faiz brüt olarak hesaplanır; faiz kaynağında vergileniyorsa banka stopaj keserek net faizi öder.
Vergi Dilimi: Gelir vergisi tarifesinde aynı oranın uygulandığı gelir aralığı. Her oran yalnızca matrahın o aralığa düşen kısmına uygulanır.
Vergi Matrahı: Verginin üzerinden hesaplandığı tutar: gelirden istisnalar, indirimler ve giderler düşüldükten sonra kalan kısım. Ücrette genellikle brüt maaştan çalışanın sosyal sigorta primleri düşülerek bulunur.
Vücut Kitle İndeksi (VKİ): Kilonun (kg) boyun (m) karesine bölünmesiyle bulunan değer. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlerde 18,5–24,9 aralığını normal kabul eder.
Vücut Yağ Oranı: Vücut ağırlığının yağdan oluşan yüzdesi. Yağ kütlesinin kiloya bölünmesiyle bulunur; mezura ölçülerinden ABD Donanması yöntemiyle tahmin edilebilir.
Yarda: ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan uzunluk birimi; simgesi yd’dir. Bir yarda 3 fit ya da 36 inçtir ve 1959’dan beri tanım gereği tam 0,9144 metredir.
Yeterli Alım Düzeyi (AI): Bir besin için ortalama gereksinim belirlenemediğinde kullanılan referans değer: sağlıklı bir nüfus grubunda gözlenen ve yeterli kabul edilen ortalama günlük alım (EFSA).
Yıllık Bileşik Getiri Oranı (CAGR): Bir yatırımın ilk değerinden son değerine her yıl aynı oranda büyüyerek ulaştığı varsayılan yıllık oran: (son değer / ilk değer)^(1/t) − 1.
Yıllık Enflasyon: Tüketici fiyat endeksinin (TÜFE) bir aydaki değerinin, bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde değişimi. Türkiye'de resmî enflasyon oranı olarak TÜİK her ay yayımlar.
Yıllık Maliyet Oranı: Bir tüketici kredisinin faiz, vergi ve masraflar dahil toplam maliyetinin kredi tutarına yıllık yüzde olarak oranı. Faizleri aynı olan kredileri karşılaştırmak için kullanılır.
Yüzde Artış: Bir değerin eski değere göre yüzde kaç büyüdüğü: artış miktarı eski değere bölünüp 100 ile çarpılır. 80'den 100'e çıkış %25 artıştır.
Yüzde Değişim: Bir değerin eski hâline göre yüzde kaç arttığını veya azaldığını gösteren ölçü: (yeni − eski) ÷ eski × 100. Pozitif sonuç artış, negatif sonuç azalıştır.
Yüzde puan: İki yüzde arasındaki farkın ölçüsü: %10'dan %12'ye çıkış 2 yüzde puanlık artıştır.