Finans ve Matematik Sözlüğü(126)

Faiz, yüzde ve enflasyon hesaplarında geçen terimlerin kısa ve açık tanımları. Her terim, onu kullanan hesaplayıcılara bağlanır.

Akdi Faiz: Kredi ya da kredi kartı sözleşmesinde banka ile müşterinin anlaştığı faiz oranı; faizin vergileri hariçtir. Kredi kartında düzenleyici kurum bu orana bir üst sınır koyabilir.
Aktivite Katsayısı: Bazal metabolizma hızını günlük enerji ihtiyacına çeviren çarpan. Günlük hareket arttıkça büyür; kalori hesabında 1,2 (hareketsiz) ile 1,9 (aşırı aktif) arasındaki değerler kullanılır.
Anapara: Faiz hesabının başladığı ilk tutar: kredide borç alınan, mevduatta yatırılan para.
Artık Yıl: Şubatın 29 gün çektiği 366 günlük yıl. Gregoryen takvimde 4’e bölünen yıllar artık yıldır; 400’e bölünmeyen yüzyıl yılları hariç.
Asgari Geçim İndirimi (AGİ): 2008–2021 arasında ücretlinin hesaplanan gelir vergisinden düşülen tutar: yıl başındaki brüt asgari ücretin yıllık tutarının kendisi için %50’si, eşi ve çocukları için ek paylar, birinci dilim oranıyla çarpılıp on ikiye bölünür. 1 Ocak 2022’de yerini asgari ücret istisnası aldı.
Asgari Ödeme Tutarı: Kredi kartı dönem borcundan son ödeme tarihine kadar en az ödenmesi gereken tutar. Dönem borcunun bir yüzdesidir; oranı düzenleyici kurum veya banka belirler. Kalan borca faiz işler.
Asgari Ücret: Bir işverenin bir işçiye bir aylık veya bir saatlik çalışma için yasal olarak ödeyebileceği en düşük ücret. Kanun veya bir devlet kurulu belirler; başka bordro sınırları ve istisnalar çoğu zaman ona bağlıdır.
Asgari Ücret İstisnası: Ücretin asgari ücrete isabet eden kısmının gelir vergisi ve damga vergisinden istisna tutulması. Maaşı asgari ücretin üzerinde olan çalışanların bordrosunda da uygulanır.
Bahşiş: Müşterinin hizmet karşılığında, hesaba ek olarak kendi isteğiyle bıraktığı para. Genelde hesabın bir yüzdesi ya da sabit bir tutar olarak verilir; işletmenin fiyata eklediği servis ücretinden farklıdır.
Basit Faiz: Faizin vade boyunca yalnızca anapara üzerinden hesaplandığı faiz türü; kazanılan faiz anaparaya eklenmez ve faiz kazanmaz.
Bazal Metabolizma Hızı (BMH): Vücudun tam dinlenme hâlinde solunum, dolaşım ve vücut ısısı gibi yaşamsal işlevler için bir günde harcadığı enerji; kcal/gün ile ifade edilir.
Beyan Edilen Satış Bedeli: Taşınmaz satışında tarafların tapu müdürlüğüne bildirdiği satış fiyatı. Tapu harcı bu bedel üzerinden alınır; bedel emlak vergisi değerinden düşük olamaz (492 sayılı Harçlar Kanunu md. 63).
Bileşik Faiz: Her dönemin sonunda faizin anaparaya eklendiği ve sonraki dönemlerin faizinin bu büyüyen bakiye üzerinden hesaplandığı faiz türü; faizin de faiz kazanmasıdır.
Borçlanma (SGK): Kanunun saydığı sigortasız sürelerin (askerlik, doğum, doktora, avukatlık stajı vb.) primini sonradan ödeyerek bu günleri sigorta hizmetine saydırma. Tutar, gün sayısı, seçilen günlük kazanç ve prim oranıyla bulunur.
Brüt Maaş: İşçinin kesintilerden önceki ücreti. Sosyal sigorta primleri ve bordro vergileri brüt maaştan düşülür; kalan tutar net maaştır.
BSMV (Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi): Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi: bankaların işlemleri karşılığında aldığı paralardan alınan gider vergisi. Tüketici kredilerinde faizin %15'i kadardır ve taksite eklenir.
Damga Vergisi: Sözleşme, kira sözleşmesi, kefalet, karar ve ücret bordrosu gibi kâğıtlardan alınan vergi. Genellikle kâğıttaki tutarın binde oranı kadardır ve çoğu ülkede kâğıt başına bir azami tutarı vardır.
Deflasyon: Mal ve hizmet fiyatlarının genel seviyesindeki düşüş; fiyat endeksinin yıllık değişiminin eksiye inmesi. Deflasyonda aynı para zamanla daha fazla mal ve hizmet alır.
Deniz Mili: Denizcilik ve havacılıkta kullanılan uzunluk birimi; simgesi nmi’dir. Uluslararası deniz mili tam 1.852 metredir ve 1.609,344 metrelik kara milinden uzundur.
Doğru Orantı: İki çokluktan biri artarken diğerinin de aynı oranda arttığı, biri azalırken diğerinin de aynı oranda azaldığı ilişki. Karşılıklı değerlerin oranı sabittir.
Döner Sermaye Ücreti: Tapu işlemlerinde tapu harcından ayrı olarak tapu müdürlüğünün döner sermaye işletmesine ödenen hizmet bedeli. Tutarı taşınmazın bulunduğu bölgeye göre değişir.
EBOB: En büyük ortak bölen: iki veya daha fazla tam sayıyı kalansız bölen en büyük pozitif tam sayı. 84 ile 126'nın EBOB'u 42'dir.
Efektif faiz oranı: Faizlendirme sıklığının etkisini de içeren yıllık oran: (1 + r/n)^n − 1.
EKOK: En küçük ortak kat: iki veya daha fazla tam sayının hepsinin katı olan en küçük pozitif tam sayı. 24 ile 30'un EKOK'u 120'dir.
Emlak Komisyonu: Yetki belgeli emlakçının satış veya kiralama aracılığı için aldığı hizmet bedeli; genelde satış bedelinin yüzdesi ya da kiranın bir payıdır ve çoğu zaman taraflar arasında bölüşülür.
Emlak Vergisi: Türkiye’deki bina, arsa ve arazinin sahibinden belediyenin her yıl aldığı vergi (1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu). Vergi değerinin konutta binde 1, diğer binalarda binde 2, arsada binde 3, arazide binde 1’idir; büyükşehirlerde oranlar iki katıdır.
Emlak Vergisi Değeri: Bina ve arazinin emlak vergisine esas değeri. Takdir komisyonlarının belirlediği birim değerlere göre hesaplanır ve belediyeden öğrenilir. Tapu harcı matrahı bu değerin altında olamaz (492 sayılı Kanun md. 63).
Enflasyon: Mal ve hizmet fiyatlarının genel seviyesindeki artış; aynı paranın alım gücünü azaltır.
Erken Ödeme Ücreti: Kredi vadesinden önce kapatıldığında bankanın isteyebileceği ücret. Genellikle erken ödenen anaparanın bir yüzdesidir; tüketici hukuku bazı kredi türlerinde sınırlar veya yasaklar.
Fahrenhayt (°F): ABD’de kullanılan sıcaklık ölçeği; simgesi °F’dir. Santigratla ilişkisi t(°F) = 1,8 × t(°C) + 32’dir; bir fahrenhayt derecelik fark, bir santigrat derecelik farkın 5/9’udur.
Faiz Oranı: Bir anapara için belirli bir dönemde ödenen veya alınan faizin anaparaya oranı. Genellikle yıllık yüzde olarak verilir; aylık veya günlük oran da yıllığa çevrilebilir.
Faktöriyel: Bir doğal sayının faktöriyeli, 1'den o sayıya kadar bütün tam sayıların çarpımıdır ve n! diye yazılır: 5! = 120. 0! = 1 kabul edilir.
Fazla Mesai: Kanunun veya iş sözleşmesinin belirlediği haftalık çalışma süresini aşan çalışma. Her saati normal saatlik ücretin üzerinde zamlı bir oranla ödenir; birçok ülkede yıllık saat sınırı da vardır.
Fit (Ayak): ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan uzunluk birimi; simgesi ft’dir. Bir fit 12 inçtir ve 1959’dan beri tanım gereği tam 0,3048 metredir.
Gebelik Haftası: Son adetin ilk gününden bu yana geçen süre, hafta ve gün olarak. Tahmini doğum tarihi 40 hafta 0 gündür.
Geçici İş Göremezlik Ödeneği: Hastalık, iş kazası, meslek hastalığı veya doğum nedeniyle raporlu olan sigortalıya, çalışamadığı günler için SGK’nın ödediği günlük para. Halk arasında rapor parası denir; ayakta tedavide günlük kazancın üçte ikisi, yatarak tedavide yarısıdır.
Gelir Vergisi: Gerçek kişilerin bir takvim yılında elde ettiği kazanç ve iratlardan alınan vergi: ücret, kira, serbest meslek ve ticari kazanç. Birçok ülkede dilim ve oranlardan oluşan artan oranlı bir tarifeyle hesaplanır.
Gerçek Gider: Kira gelirinin vergisi hesaplanırken, kiraya verilen mal için yapılan belgeli giderlerin kiradan düşülmesi (GVK md. 74). Konut istisnası varsa giderin istisnaya düşen payı indirilemez.
Götürü Gider: Kira gelirinin vergisi hesaplanırken, belgeli giderler yerine kiranın sabit bir oranının gider sayılması (GVK md. 74). Oran 2017’den beri %15’tir; konut istisnası varsa istisna düşüldükten sonra kalan kiraya uygulanır.
Gram: Kütle birimi; simgesi g’dir. Bir gram, SI’da kütlenin temel birimi olan kilogramın binde biridir. Gıda etiketlerinde, tariflerde ve günlük tartılarda kullanılır.
Günlük Enerji İhtiyacı: Kiloyu korumak için bir günde alınması gereken enerji: dinlenmedeki harcama ile gün içindeki hareketin harcamasının toplamı, kcal/gün olarak.
Hafta İçi Günü: Pazartesiden cumaya kadar olan beş gün. ISO 8601 haftayı pazartesiyle başlatır ve günleri 1'den (pazartesi) 7'ye (pazar) numaralar; cumartesi ve pazar hafta sonudur.
Hazine Prim İndirimi: Koşulları sağlayan işverenlerin SGK işveren payının Hazinece karşılanan kısmı (5510 sayılı Kanun md. 81). 2026'da genel indirim 2 puan, imalat sanayiinde 5 puandır.
İdeal Kilo: Boy ve cinsiyetten Devine, Robinson, Miller ve Hamwi gibi formüllerle tahmin edilen vücut ağırlığı. Formüller 152,4 cm ve üzeri yetişkin boyları için tanımlıdır.
İhbar Süresi: Belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden tarafın karşı tarafa önceden vermesi gereken bildirim süresi. Hizmet süresiyle uzar; süreye uymayan taraf ihbar tazminatı öder.
İhbar Tazminatı: Belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan fesheden tarafın karşı tarafa ödediği, bildirim süresinin ücreti kadar tazminat. Hizmet süresine göre belirlenen bildirim süresiyle büyür.
İnç: ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan uzunluk birimi; simgesi in’dir. Bir inç, 1959’dan beri tanım gereği tam 2,54 santimetredir ve bir fitin 1/12’sidir.
İş Günü: Hafta sonu ve resmî tatiller dışında kalan çalışma günü. Türkiye’de genellikle pazartesiden cumaya kadar olan günlerdir.
İşsizlik Sigortası: İşini kendi isteği ve kusuru dışında kaybeden sigortalıya ödenek sağlayan zorunlu sigorta. Primi brüt ücret üzerinden alınır; genellikle işçi, işveren ve bazen devlet arasında paylaşılır.
İşveren Maliyeti: Bir çalışanın işverene aylık toplam maliyeti: brüt maaş ile işverenin kendi ödediği sosyal sigorta primleri ve bordro yüklerinin toplamı. Her zaman brüt maaştan yüksektir.
Kâr Marjı: Kârın satış fiyatına oranı: kâr = fiyat − maliyet, marj = kâr / fiyat × 100. Maliyeti 30, fiyatı 45 olan ürünün kâr marjı %33,33'tür. %100'e ulaşamaz.
Kâr Oranı (Markup): Kârın maliyete göre yüzdesi: kâr oranı = (fiyat − maliyet) / maliyet × 100. 30'a alınıp 45'e satılan ürünün kâr oranı %50'dir. Üst sınırı yoktur.
Karekök: Karesi verilen sayıyı veren sıfır veya pozitif sayı; √ işaretiyle yazılır. 14² = 196 olduğu için √196 = 14'tür. Negatif sayıların gerçek sayılarda karekökü yoktur.
KDV (Katma Değer Vergisi): Mal ve hizmet teslimlerinden alınan, fiyata eklenen ve sonunda tüketicinin ödediği vergi. KDV hariç tutarın yüzdesidir; bu yüzden KDV dahil tutardan çarpmayla değil bölmeyle ayrılır.
KDV Dahil Fiyat: Katma değer vergisi (KDV) eklenmiş toplam fiyat: KDV hariç fiyat ile KDV'nin toplamı. İçindeki KDV, fiyatın (1 + oran) ile bölünmesiyle ayrılır.
KDV Hariç Fiyat: Katma değer vergisi (KDV) eklenmeden önceki bedel. KDV bu tutar üzerinden hesaplanır: KDV = KDV hariç fiyat × oran.
Kelvin (K): Termodinamik sıcaklığın SI temel birimi; simgesi K’dir. Ölçek mutlak sıfırdan başlar ve bir kelvinlik aralık bir santigrat derecelik aralığa eşittir.
Kesir: Bir bütünün eşit parçalarından kaçının alındığını gösteren a/b biçimindeki sayı. Üstteki a pay, alttaki b paydadır; payda sıfır olamaz.
Kıdem Tazminatı: İş sözleşmesi kanunda veya sözleşmede sayılan bir nedenle sona eren işçiye işverenin ödediği toplu tutar. Genellikle hizmet yılıyla artar ve son brüt ücret üzerinden hesaplanır.
Kıdem Tazminatı Tavanı: Kıdem tazminatında bir hizmet yılı için ödenebilecek en yüksek tutar. En yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenen azami emeklilik ikramiyesine eşittir; ocak ve temmuzda güncellenir.
Kilogram: Kütlenin SI temel birimi; simgesi kg’dir. 2019’dan beri Planck sabitinin değeri sabitlenerek tanımlanır. Bir kilogram 1.000 gramdır.
Kilokalori (kcal): Besin enerjisi ve günlük enerji ihtiyacı için kullanılan enerji birimi. 1 kilokalori 1.000 kaloridir ve 4,184 kilojoule eder; gıda etiketlerinde ve gündelik dilde “kalori” denen birim kilokaloridir.
Kira Artış Oranı: Yenilenen kira yılında konut veya işyeri kirasının en fazla artabileceği oran; genelde bir önceki kira yılındaki tüketici fiyat endeksi değişimine bağlanır.
Kira Sözleşmesi: Kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da karşılığında kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşme.
Kiracı: Kira sözleşmesinde bir şeyi kullanma hakkı karşılığında kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlenen taraf.
Kiraya Veren: Kira sözleşmesinde bir şeyin kullanılmasını kira bedeli karşılığında kiracıya bırakan taraf; konut kiralarında ev sahibi de denir.
KKDF (Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu): Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu: bankaların kredi faizi üzerinden alıp fona aktardığı kesinti. Tüketici kredilerinde oranı faizin %15'idir ve taksite eklenir.
Kombinasyon: n farklı elemandan r tanesinin sıra önemsiz olarak seçilme sayısı. C(n, r) = n! / (r! × (n − r)!) ile bulunur; 10 kişiden 3 kişilik bir ekip 120 türlü seçilir.
Konut Kira Geliri İstisnası: Binaların konut olarak kiraya verilmesinden bir takvim yılında elde edilen kiranın, her yıl yeniden değerleme oranıyla artırılan tutarının gelir vergisinden istisna edilmesi (GVK md. 21). Kira bu tutarı aşmıyorsa beyanname verilmez.
Köklü Sayı: Kök işaretiyle yazılan sayı, örneğin √2 veya 6√5. a√b yazımında a kök dışındaki katsayı, b kök içindeki sayıdır; en sade hâlde b'de tam kare çarpan kalmaz.
Kredi Taksiti: Bir krediyi geri ödemek için her dönem ödenen tutar. Eşit taksitli kredide her ay aynıdır; içinde anapara, faiz ve varsa faizin vergileri bulunur.
Kümülatif Vergi Matrahı: Bir çalışanın ocak ayından o aya kadar biriken aylık gelir vergisi matrahlarının toplamı. Ayın vergisinde hangi dilim oranının uygulanacağını bu toplam belirler.
Libre (Pound): ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan kütle birimi; simgesi lb’dir. Avoirdupois libre, 1959’dan beri tanım gereği tam 0,45359237 kilogramdır.
Marjinal Vergi Oranı: Gelirin ulaştığı en yüksek vergi diliminin oranı. Kazanılan ek bir birim gelirden ne kadar vergi alınacağını gösterir; gelirin tamamına uygulanmaz.
Metre: Uzunluğun SI temel birimi; simgesi m’dir. Işığın boşlukta 1/299.792.458 saniyede aldığı yolun uzunluğudur. Santimetre ve kilometre gibi birimler metrenin ondalık kat ve alt katlarıdır.
Mil: ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan uzunluk birimi. Uluslararası mil tanım gereği tam 1.609,344 metredir; 1.852 metrelik deniz milinden farklıdır.
Miladi Takvim: Bugün Türkiye'de ve dünyanın çoğunda resmî olarak kullanılan Gregoryen takvim. Yıl 365, artık yılda 366 gündür; Türkiye bu takvime 698 sayılı Kanunla 1 Ocak 1926'da geçti.
Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV): Türkiye’de trafik siciline kayıtlı motorlu kara taşıtlarının ve sivil hava taşıtlarının sahibinden her yıl alınan vergi (197 sayılı Kanun). Tutarı taşıt türüne, silindir hacmine veya motor gücüne, yaşa ve 2018’den sonra tescil edilen otomobilde taşıt değerine göre tarifeden okunur; Ocak ve Temmuz’da iki eşit taksitte ödenir.
Mutlak Sıfır: Kuramsal olarak en düşük sıcaklık: 0 K, yani −273,15 °C ve −459,67 °F. Kelvin ölçeğinin sıfır noktasıdır; hiçbir sıcaklık bundan düşük olamaz.
Net Maaş: Çalışanın eline geçen ücret: brüt maaştan işçinin sosyal sigorta primleri ve bordro vergileri düşüldükten sonra kalan tutar. Banka hesabına yatan tutardır.
Nominal Faiz Oranı: Açıklanan yıllık faiz oranı; faizin faize eklenmesini ve enflasyonu hesaba katmaz. Aylık oranın 12 ile çarpılmasıyla da bulunur.
Ondalık Saat: Bir sürenin saat ve dakika yerine tek bir ondalık sayıyla yazılması. Dakika 60’a bölünüp saate eklenir: 8 saat 30 dakika 8,5 saat, 7 saat 45 dakika 7,75 saattir.
Ons: ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan kütle birimi; simgesi oz’dir. Ticari (avoirdupois) ons, bir librenin 1/16’sıdır ve tanım gereği tam 28,349523125 gramdır.
Oran: İki çokluğun bölme yoluyla karşılaştırılması. a'nın b'ye oranı a / b ya da a : b biçiminde yazılır ve b sıfır olamaz; 3 kalem 12 TL ise fiyatın kalem sayısına oranı 4'tür.
Orantı: İki oranın birbirine eşit olduğunu gösteren eşitlik: a / b = c / x. Üç terim biliniyorsa dördüncü terim içler dışlar çarpımıyla bulunur.
Ortalama Vergi Oranı: Ödenen toplam verginin vergi matrahına oranı, yüzde olarak. Artan oranlı tarifede marjinal orandan düşük ya da ona eşittir. Efektif vergi oranı da denir.
Ödeme Planı: Bir kredinin her taksitini sırasıyla gösteren tablo: taksit tutarı, ödenen anapara, faiz, varsa faizin vergileri ve kalan anapara.
Pay: Bir kesirde kesir çizgisinin üstündeki sayı; bütünün eşit parçalarından kaçının alındığını gösterir. 3/4 kesrinde pay 3'tür.
Payda: Bir kesirde kesir çizgisinin altındaki sayı; bütünün kaç eşit parçaya bölündüğünü gösterir. 3/4 kesrinde payda 4'tür ve payda sıfır olamaz.
Permütasyon: n farklı elemandan r tanesinin sıra önemli olarak dizilme sayısı. P(n, r) = n! / (n − r)! ile bulunur; 9 yüzücü ilk üç sırayı 504 türlü paylaşır.
Prime Esas Kazanç Üst Sınırı: Sosyal sigorta priminin hesaplandığı en yüksek aylık kazanç (SGK tavanı). Ücretin bu sınırı aşan kısmından prim alınmaz; yüksek ücretlilerde prim sabit kalır.
Puantaj: Bir çalışanın her gün işe giriş ve çıkış saatinin ve molasının kaydı. Günlerin çalışma süreleri toplanır; ücret, fazla mesai ve izin hesapları bu toplamla yapılır.
Reel Getiri: Bir yatırımın ya da faizin enflasyondan arındırılmış getirisi; paranın alım gücündeki gerçek değişimi gösterir: (1 + nominal getiri) / (1 + enflasyon) − 1.
Saat Dilimi: Aynı resmî saati kullanan bölge; saati, Eş Güdümlü Evrensel Zaman'a (UTC) göre farkla yazılır. Türkiye 2016'dan beri yıl boyunca UTC+3 kullanır; saat dilimi veritabanındaki adı Europe/Istanbul'dur.
Sağlıklı Kilo Aralığı: Bir boy için vücut kitle indeksini (VKİ) 18,5 ile 24,9 arasında tutan kilo aralığı. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlerde bu VKİ aralığını normal kabul eder.
Santigrat (°C): Günlük hayatta kullanılan sıcaklık ölçeği; simgesi °C’dir. SI’da kelvinden tanımlanır: santigrat sıcaklık, kelvin sıcaklığından 273,15 çıkarılarak bulunur. Bir santigrat derecelik fark bir kelvinlik farka eşittir.
Satın Alma Gücü: Bir miktar paranın alabildiği mal ve hizmet miktarı. Fiyatlar yükseldikçe aynı parayla daha az şey alınır; bu yüzden enflasyon satın alma gücünü düşürür.
SGK Primi: Bir çalışanın brüt ücreti üzerinden alınan emeklilik, sağlık ve kısa vadeli sigorta primi. Bir kısmı işçinin maaşından kesilir, bir kısmını işveren bunun üstüne öder.
SI Birim Sistemi: Uluslararası Birimler Sistemi: metre, kilogram, saniye, amper, kelvin, mol ve kandela olmak üzere yedi temel birime dayanan ortak ölçü sistemi. Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM) yayımlar.
Stone: Birleşik Krallık’ta vücut ağırlığı için kullanılan kütle birimi; simgesi st’dir. Bir stone 14 libredir ve tam 6,35029318 kilogramdır.
Stopaj: Ödemeyi yapanın, ödeme sırasında alıcının gelir vergisini kesip alıcı adına vergi dairesine yatırması; tevkifat da denir. Kira, serbest meslek ücreti, maaş ve mevduat faizinde yaygındır.
Takvim Günü: Takvimdeki bir tarih: gece yarısından gece yarısına süren tam gün. Hafta sonları ve resmî tatiller de takvim günü sayılır; bir haftada 7 takvim günü vardır.
Tam Kare Sayı: Bir tam sayının kendisiyle çarpımı olan sayı: 1, 4, 9, 16, 25, 36 gibi. Tam kare sayının karekökü bir tam sayıdır; örneğin √144 = 12.
Tam Sayılı Kesir: Bir tam sayı ile bir basit kesrin birlikte yazılması, örneğin 3 tam 2/5. Bileşik kesir, pay paydaya bölünerek tam sayılı kesre çevrilir.
Tapu Harcı: Taşınmaz satışında tapuya beyan edilen bedel üzerinden alınan harç: alıcıdan binde 20, satıcıdan binde 20, toplam binde 40 (492 sayılı Harçlar Kanunu, (4) sayılı tarife 20/a).
Ters Orantı: İki çokluktan biri artarken diğerinin aynı oranda azaldığı ilişki. Karşılıklı değerlerin çarpımı sabittir: 4 işçinin 12 günde bitirdiği işi 6 işçi 8 günde bitirir.
TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi): Hanelerin tükettiği mal ve hizmetlerden oluşan bir sepetin fiyat düzeyini ölçen endeks. Ulusal istatistik kurumu her ay yayımlar; resmî enflasyon oranı endeksin yıllık değişimidir.
TÜFE 12 Aylık Ortalama Değişim: Tüketici fiyat endeksinin son on iki aylık ortalamasının, ondan önceki on iki aylık ortalamaya göre yüzde değişimi. TÜİK her ay yayımlar; Türkiye'de kira artışının yasal sınırıdır (TBK md. 344).
Vade: Bir mevduatın, kredinin veya borcun başlangıcı ile geri ödeneceği tarih arasındaki süre. Faiz bu süre için hesaplanır; mevduatta vade sonunda anapara faiziyle birlikte geri alınır.
Vade Sonu Tutar: Vade bittiğinde elinize geçen toplam para: anapara ile vade boyunca kazanılan faizin toplamı. Mevduatta stopaj düşüldükten sonraki tutar net vade sonu tutardır.
Vadeli Mevduat: Bankaya belli bir süre için yatırılan ve vade sonunda faiziyle geri alınan para. Faiz brüt olarak hesaplanır; faiz kaynağında vergileniyorsa banka stopaj keserek net faizi öder.
Vergi Dilimi: Gelir vergisi tarifesinde aynı oranın uygulandığı gelir aralığı. Her oran yalnızca matrahın o aralığa düşen kısmına uygulanır.
Vergi Matrahı: Verginin üzerinden hesaplandığı tutar: gelirden istisnalar, indirimler ve giderler düşüldükten sonra kalan kısım. Ücrette genellikle brüt maaştan çalışanın sosyal sigorta primleri düşülerek bulunur.
Vücut Kitle İndeksi (VKİ): Kilonun (kg) boyun (m) karesine bölünmesiyle bulunan değer. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlerde 18,5–24,9 aralığını normal kabul eder.
Vücut Yağ Oranı: Vücut ağırlığının yağdan oluşan yüzdesi. Yağ kütlesinin kiloya bölünmesiyle bulunur; mezura ölçülerinden ABD Donanması yöntemiyle tahmin edilebilir.
Yarda: ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan uzunluk birimi; simgesi yd’dir. Bir yarda 3 fit ya da 36 inçtir ve 1959’dan beri tanım gereği tam 0,9144 metredir.
Yeni Türk Lirası (YTL): 1 Ocak 2005’te Türk lirasından altı sıfır atılarak geçilen para birimi; 1 YTL = 1.000.000 eski TL. 1 Ocak 2009’da “Yeni” ibaresi kalktı, değer değişmedi. Hesaplayıcıların Türkiye verisi bu tarihten başlar.
Yeterli Alım Düzeyi (AI): Bir besin için ortalama gereksinim belirlenemediğinde kullanılan referans değer: sağlıklı bir nüfus grubunda gözlenen ve yeterli kabul edilen ortalama günlük alım (EFSA).
Yıllık Bileşik Getiri Oranı (CAGR): Bir yatırımın ilk değerinden son değerine her yıl aynı oranda büyüyerek ulaştığı varsayılan yıllık oran: (son değer / ilk değer)^(1/t) − 1.
Yıllık Enflasyon: Tüketici fiyat endeksinin (TÜFE) bir aydaki değerinin, bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde değişimi. Türkiye'de resmî enflasyon oranı olarak TÜİK her ay yayımlar.
Yıllık İzin: Çalışanın belirli bir hizmet süresinden sonra, ücreti ödenerek her yıl kullandığı dinlenme süresi. Süresi kanunla en az olarak belirlenir ve hizmetle uzar; kullanılmayan izin iş bitince ücret olarak ödenir.
Yıllık Maliyet Oranı: Bir tüketici kredisinin faiz, vergi ve masraflar dahil toplam maliyetinin kredi tutarına yıllık yüzde olarak oranı. Faizleri aynı olan kredileri karşılaştırmak için kullanılır.
Yüzde Artış: Bir değerin eski değere göre yüzde kaç büyüdüğü: artış miktarı eski değere bölünüp 100 ile çarpılır. 80'den 100'e çıkış %25 artıştır.
Yüzde Değişim: Bir değerin eski hâline göre yüzde kaç arttığını veya azaldığını gösteren ölçü: (yeni − eski) ÷ eski × 100. Pozitif sonuç artış, negatif sonuç azalıştır.
Yüzde puan: İki yüzde arasındaki farkın ölçüsü: %10'dan %12'ye çıkış 2 yüzde puanlık artıştır.
Zorunlu Deprem Sigortası (DASK): Konut olarak kullanılan binaları deprem ve depremin yol açtığı yangın, patlama, tsunami ve yer kaymasının bina hasarına karşı güvenceye alan yasal sigorta. Doğal Afet Sigortaları Kurumu (DASK) yürütür; primi tarifeyle belirlenir (6305 sayılı Kanun).